« Tarihsel bir kader » :
Kant-Goethe-Hegel
(Ein
geschichtlich Geschick)
Biz de
Karaköy-Galata'daki Sankt Georg Hastanesini Çinlilerle böyle pazarlasak ya...
İlaveten yanına bir Ceneviz Kulesi, Han'ı, bir de meczup okulu (Saint Benoit),
yanında Ermeni Kilisesi, harabe bir Sinagog ve Belediye Kerhânesi, toplam
bedeli Kalyoncukulluğu Sokak, Derbeder apt[1]
Bir Düzeltme, gerekli
görünüyor: Kültürel elitlerimizi çıkarmış bir okuldan böyle bahsetmemek
gerekir; tarihsel bir "kader"
bu binaları yanyana getirmiştir.
İfade, kendisinin
mezûn olduğu okuldan "papaz okulu" diye bahsetmiş şair İzzet Yasar'a
şâirâne bir göndermedir: şâirin övgüsü/ yergisi…
Şair Goethe'nin
"Renk Öğretisi" aslında bir yetiler ve değerler ontolojisidir, ve
bunları "tarihsel bir kader"
biraraya getirmemiştir[2].
Akıl yetisinin (Vernunft) İmgelem'e (Phantasie) yakın olduğu bölgede "Güzel" (Schön), Aklın Duyarlık'la (Sinnlichkeit) komşu ve
İdrak, tefrik (Verstand) haline geldiği yerde "İyi" (Gut) yer alır. Güzel çıkarsızdır!
İyi/ kötü
yargıları ise hem duyarlığın verilerinin hem de müdrikenin kuralları dâhilinde
verilmeli; mesela övgü/ yergi bu mânâda çıkarlıdır; yerinde, adîl olmalıdır: Her
"siyasî doğruculuk" da aklın "gerekli", ama
"düşük" bir seviyesini kullanır.
Şâirâne
yargılar/ dizeler bunun ötesinde!
Goethe'nin
"Renk Feleği" büyük ölçüde Kant'ı takip eder; ancak bir skandal var:
Eflatun'dan Kant'a, Güzel ile İyi, hiç olmadığı kadar ayrı düşmüşler, ters-yüzdür:
Kant bu kadarına cesaret edemezdi; onun için de İyi ahlakî çıkarlıdır; ve
şüphesiz Güzel ile -ancak- sembolize edilebilir.
Umut Özen :
« Aklıma bunu getirdi. »
Üstâdım,
"aklınıza bunu getirmesi" yanısıra başıma da binbir türlü dert
getirdiniz. Tam, Kant'ın biraraya gelmeyen "iki yaka"sını Goethe
Çember'le aşmış diyecektim; ama Hegel ötesine gitmiş:
Kant, 'Hegel
Çemberi'nin diğer yarısında (L'idéalisme
théorique, Stoacı mutsuzlukla akraba)
Burada/ tümcede,artık
Antik Site'nin çözülmüş organik töreselliğinde değiliz; "derbeder", çeşitli
"çıkar ve inançların" çıkarlı bir şekilde (Avusturya İmporatorluğunun,
bir influencer -nüfûz- olarak Ortodoks kültü Aya Yorgi'de; Fransa
İmporatorluğunun ise Haçlı Benoît şehidinde) biraraya gelişi... İman ve
Bilgi'nin ayrışması[3]…
Ceneviz burçlarını
da içine alarak koruyan Saint-Benoît mesela; ki onlar Bizans'la eski bir
ticarî-siyasî ittifakın 19.yy’da Pera'da tekrar levantenlerle, Galata
simsarlarıyla, Osmanlı Bankasıyla hem devamı hem de kapitalizmdeki yeni tezâhürleri:
Felek Çemberi, (eski) surlar artık Weichelstimmung!
*
Fark ettiğiniz
üzre, burada bir "tarihsel kader"in (ilk şâirâne cümle veya
"manzara"nın) biraraya getirdiği zeminden itibaren bir ayrıştırma, tefrik
ve bir çember (Felek, kader, Tarih) içinde nasıl toplayabiliriz; bu zor konuya
doğru, ve ondan itibaren ilerliyordum; Hegel tam kaynak!
Hegel
Çemberi'nin solundan (heykel) ilerlersek Constantinopolis'in sürekli bir
Roma'yı içe alımı, kapsaması var: Kız Taşı, Markianos Sütunu, Bizans
fethedilmeden bin yıl önce dikilmiş, Roma'daki Trajan ve Marcus Aurelius
abidelerinin bir taklidi.
Goethe'de en
tepede Güzel; bir zamanların iyi, utile,
kârlı olanı…
Duyarlığa ve müdrikeye
sunulan tarihi materyal, ve bu konudaki az veya çok (iyi/ kötü) bilgi ne olursa
olsun, Geist Çemberi'nin Weichelstimmung içinde bir komposizyon (Gestalt, belle forme, manzara) içinde
titreşmesi için başta bir şaire (İlhan Berk, « Galata ») ihtiyaç
vardı; İzzet Yaşar/ ben lirik değiliz…
[1] Rasyonel bir bütünlük
oluşturmayan ve “tarihsel bir kader”in Weichelstimmung’un
(action réciproque veya birbirine ikâme edilebilir –birbirinin yerine
geçmeye çalışan- öğelerin karşılıklı etkileşimi) biraraya getirdiği şeylere
dair bu manzarada fazla Apolloncu olduğu için Belveder apartmanı (Teşvikiye) yerine
Derbeder apt’ı kullandık.
[2] Ya da « tarihsel bir kader” ne demeye gelir? (Ein
geschichtlich Geschick?)
[3] İçeriğin çözülmesi, Aydınlanma,
Algısal Bilinç: Şey” diyor Hegel’in Çemberi… Ütopizm (veya bizce komşusu “Estetizm”e
varıyor…
